TIRAJDIYA JNGEH LI RAN ARESERIYA ABRIYA CIVAK
Kadn / 06 Mart 2016 Pazar Saat 07:53
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Mirovah, di sedsala 21emn de, di embera pirsgirkn bsnor de ye rbaz pratka ewlekariya netew li welatan nikariye areseriyek bingehn ji bo wan areyan derbixin hol. Xizaniya bi milyaran mirovan, ewlenebna xwarin, nexweiyn nepen, zdebna byern xwezay guhertinn av hewa, mnakn wan pirsgirkan in ku bne sedema ch guhertina bi hezaran heta bi milyonan kesan

Mirovah, di sedsala 21emn de, di embera pirsgirkn bsnor de ye rbaz pratka ewlekariya netew li welatan nikariye areseriyek bingehn ji bo wan areyan derbixin hol. Xizaniya bi milyaran mirovan, ewlenebna xwarin, nexweiyn nepen, zdebna byern xwezay guhertinn av hewa, mnakn wan pirsgirkan in ku bne sedema ch guhertina bi hezaran heta bi milyonan kesan. Ch guhertinn bi v reng j r li ber bhvt, binpkirina yasa derketina s pevnan vedike.

Li ser v esas ewlehiya jnge weke faktoreke sereke ye ji bo ewlehiya mirov herimandina xwezay dibe areya rast ya mirov a di dehan saln peroj de. Di saln dawiy de germbna erd weke xeterek berav akere xwe daye hskirin. Di rastiy de guhertina di av heway de ji ber zdebna gazn metan (gulxaney), xetera her girng e Ji bo ewlehiya mirov, di pvajoya 150 hezar salan a byna mirov a li ser erd de. ji ber v yek pwstiya me bi peydakirina ryek heye ji bo dayna sekinandina germbna hesareya xwe; helbet bi rya kirina zhniyet geepdana aboriya ekolojk.

Em dizanin abor watedar bi bandor e, l her aboriyek ne di xizmeta pwstiyn kr n mirov de ne. Di dinyaya ro de, jngeh ji ber hilberna mezxer (mesrefgera) lberalzma Basa, zerern pir cid dtiye chana me di bin zexta hilberna endstr aboriya fosl ya petrol de, di rewek metirsdar de ye. Germahiya erd bilind dibe zdetir nefesteng baram dibe. Em xwed derdek hevbe in ku ew j derd erd ye. Her end li her chek dinyay, tev rewek git, faktorn diyar bandor l dikin j, l jngeha ran di prosesek lez a tkn de ye. Di v jngeh de hmann qirjker hene ku aloziyn zde dikin; qirjiya zde ya petrol, qirjiya kmyew, mkrob yn avn sahil (berav), qirjbna av bi rya noynn endstr bajr, bendavsaz, bikaranna zde ya sifreyn avn binerd, qirjbna heway bi taybet li bajarn mezin .

Di rastiy de ran j weke welatn din, pketina bajarwan veguhertina heremn gund civakn cotyar bi heremn bajar civakn endstr, bye sedema guhertina tkiliyn mirov bi jngehan re. Ji ber ku awa mnakn aboriya chan bala xwe nade jiyana mirov paqijbna jngeh, li ran j modela mentiqa aboriya rant meyla etewar sdperestane asteng e li hember rzgirtina jiyan jngeh. Ev di demek de ye ku ran ber ne wisa bye tam bi berovaj niha xweza jngeh parastiye.

Li Ser opa Hilberna Mezxer

Tev ku ran ji ber baweriya kr a bi Zerdet, niyn Zagros ji aliy parastina dewlemendiyn xwezay jngeh ve xwed drokek end hezar salan in, l bel ro di nava wan 10 welatan de ch digire ku her zde jngeh qirj dikin; ev di demk de ye ku ne di nava 10 welatn pir nifs aboriya pket ya dinyay de ye.

Bi git pratka abor rveberiy di ctyar endstriy de, her wiha bajrsaziya basa di encam de dansitann siyas ya ku bi gendeliya hikmet qirj bye, avkaniya tkdana jngeha ran ye. Asta rveberiya jngeh ya li ran di nava 133 welatan de di rza 130 de ye. ran, bi trajediya jngeh re r bi r maye di heman dem de rast bhiiy hatiye. Titn ku di tkiliyn ran de diqewimin ne tesadf ne, belk ji ber nizkatiya aboriya berpirs rvebern v qad ye. Bidestxistina powenn rantiyane biengxistina berjewendiya avsorane ya nek bik ji civak bbaldarbna tam ji jiyana jngeh berjewendiya heyat tendristiya beek mezin ji civak, encama xwe di tkdana jngeh de nan dide.

ran, li ser opa hilberna mezxer aboriya sermayedariya slam de ye hem siyasetn aboriy li gor berjewendiya nek avsor e ku li desthilat ye tn diyarkirin, him j li bin bandora aboriya pir tevlhev bbernameya bea taybet ye. waza aboriya ran nakok e li gel geepdana mayende ne cuda ye ji siyaseta hakimiyet rveberiya burokratk a hey. Ev nimne, di mentiq rojane de ji bo danehev berjewendxwaziya xwe ya er, her tit ku astengiyan bike hema nebe pare, ji hol radikin. Di v modela hilbern de, jiyana mirov jngeha guncav a hem heywan balinde mirovan bi hsan dibin qurban.

"Yn din andin me xwar, em dinin yn din bixwen." (Rgeza Geepdana Mayende)

Di serdemn drok de hikimdar an j desthilatdarn welat ran li gor zhniyeta xwe ert mercan, avkaniyn xweza jngeh bikar ann e. Di pirtka Awestay de parastina avkaniyn xwezay (ax, av, hewa daristanan) pir girng bye ji erkn ol hatine hesibandin. Di v pirtk de parastina ajalan hatiye tewsiyekirin eger kesek zirar bide ajalek, yan j av xwarin ned, dikare ew kes b cezakirin. Ehra-Mezda miletek bi bextewer dizane ku jngeh tkz rabigire, hermn beyar bike hermn cotyar l darn berhemdar binin. Ji ber v yek anda darandin li ran gelek xurt e. Heta padiahn ran Kori Dary Hexameni j bi bandora dn Zerdet di roja darandin de dar diandin ferman didan fermandarn xwe yn li Eyaletan ew j di v mijar de dixebitn. Xeayerah Hexameni yekemn herma parast ya chan li Asyaya Bik ava kir parastina w sparte zrevann seltenet.

Heredot, droknivs Yewnan di pirtka xwe de ku di serdema ra skender a li ser ran nivsandiye dibje; ran gelek hewl didin av ax heway qirj nekin. Gabriel Bbek du lkolnern Otr ne di pirtka xwe de nivsandine ku raniyn kevin ji bo dar daristanan rzek taybet digirtin. Li gor wan, ran wer dihizirin ku rih kesn ba, pit mirin, heya bibin xwed jiyanek maynde diin nava daran.

Di serdema Sasaniyan de j roja andina daran gitgr bye heta padiahn Sasaniyan bixwe j dar diandin. Enrwan Sasan, keseke bi temen dibne ku itila gz dine j dipirse; gelo wer difikir ew qas zind bimn da ku bikar ji berhema v dar bixw? Ew zilam kal j bersiva w dide dibje; Na! L kesn din andin me xwar, em dinin da ku kesn din j sd bigirin. Ev yek, heman rgeza "Geepdana Mayende" ye ku ro saziya neteweyan bi nav xwe tomar kiriye pkanna w ji hem gelan berpirsn welatan re tewsiye dike.

Ola slam j bal dikne ser parastina avkaniyn xwezay, jngeh pitewaniya li ajalan. Hz. Mihemed dibje; ikandina iqil darek, diibe ikiyana bask firteyk. Heta li chek din dibje; Roja ku ola meher vedibe, w roj eger itilek di dest min de be, ez w itil binim pitre li meher amade dibim.

mam El dibje; baran bi htirn avis nedin kiandin. Di mezheb a de ew bi mihriya Fatmeya Zehra dizanin, ku nabe av b qirjkirin. mam Riza re j dibjin; Zamin Ask (Kefla Xezal). Wate bi Zamin heywanan t naskirin. Her wiha di Quran de gelek sre hene ku nav wan ji xweza yan j heywanan hatiye girtin. Di derbar geepdana mayende de di Quran de hatiye ku; Ey beer! Erd bi emanet didin dest te, heya ji nmetn w sdmend bib, l tk ned di dawiy de weke awa ji min girt, wer j ji min re vegerne.

Li Ewrpay, heya sedsaln navn ji daristanan re digotin wraneya ku cih jiyana cinan rihn bedniyaz e. Gelek dewletdar heta rvebern ol ji bo gel tewsiye dikin ku daristanan bikin erdn cotyariy. Ji ber ku di v baweriy de bn ku padaa dinyew oxrew p re ye. Ji ber v j di sedsaln navn de zdetir ji 30 milyon hektar ji daristann Elmanyay bne erdn cotyariy. Di serdema erafiyet de li Ewrpay daristan weke nrgeha sultan eraf dihatin bikarann, lewma nerazbn hat nandan da ku piy li tkdana zdetir b girtin. Cara yekemn, di sedsala 19emn de Fonhagena Elmanyay rgeza geepdana mayende ku di w serdem de j re digotin "Rgeza Berdewam", bi v reng hat pnasekirin; Ji daristanan ew qas ku salane n bibin, hesad bikin her km bi qas ku me ji yn beriya xwe wergirtiye em j bidin n pit xwe. Ev hevok weke peyvn zrn n Fonhagen in.

Bi git yasayn Ewrpay zdetir ji aliy xwe y berdan temkirin (sezadan) li p e berovajiy rana kevin, aliy tewsiye tewq t de nay dtin. Nzk 60 sal ber li ser opa Fonhagen Dayreya Daristanvaniy hat avakirin ku zdetir yasayn berdan temkirin bn pit re j Zrevaniya Daristanan hat damezrandin. Di sala 1953an de daristan regehn welat, netew hat ragihandin, l bel armancn yasayan nehatin guherandin karn girng weke ferhengsaz tevlkirina gel dsa hat jibrkirin. Bi git heya niha j tev hebna yasa, btce, pisporn ezmndar saziyan j di war parastina jngeh de avkaniyn xwezay nayn parastin rvebirin; tam berovajiy v yek niha di asta hikbn tinebn de ne.

"Kes bawer nake av nemaye..."

Di serdema kevin de, ber her tit slam bi qas ola Zerdet girng nedaye xweza heywanan di v ast de parastina wan nekiriye. Ji ber v yek bi guhertina ola raniyan ji Zerdetiy bi slam, weke ber nizkat nema. Lewma behsa raniyn kevin yekbna wan a li gel xwezay t kirin.

Sedema sereke ya duyemn, bi serdema endstr moderntey re dest p dike. Dema ku ev her d hman derbas nava civak dibin, tkiliya dam di navbera and xwezay t ikandin. Dema endstr derbas nava civaka ran dibe, bi roveya yek ji nivskarn mezin n ran Celal Al Ehmed; deng motora av, dibe nebz gund. Di nava eltn pit orea Meriyet de em dibnin li py geedan ne ku mirov dikare weke sewdagern geepdan binav bike. Zanistn pitewann wan j zdetir zanistn tecrb ne. Ji w dem heya niha, endazyarn geepdan, jngeha sextand (kir) mezintir dikin jngeha xwezay j biktir. Ji ber v yek ye ku weke mnak, bajar Tehran ji hla fiardey ve, bye bajar 16emn chan. Her wiha zhniyeta navendgeray bye sedem, ji %30 aboriya ran li Tehran kom bibe, halbk ev bajr ji 1.2 axa ran digre nava xwe. Ji aliy din ve bi git mezinbna bajaran, geedana sermayey turzm bye sedem guhertin di bikaranna hermn gundan jngeha wan deran rast destdirj istismara berjewendperestan hatiye.

Weke mnak, ji %85 gundn parzgeha Yezd ji niyan vala bye. Bav olnasiya ran dibje; kes bawer nake ku av nema ye bi v reng bie, ji %70 niyn ran div mal warn xwe biteriknin. Heta rejma ran bi zanebn ji ber zhniyeta xwe ya berjewendperest ava end emn parzgeha Kurdistan ji parzgeh kargehn endstriy re dibe niha kirza av ya niyn parzgeha Kurdistan heye. Bi git j ji ber qirjiya heway li ran, salane 40 hezar kes dimirin. Her wiha ji ber kirina pir zde ya bendavan, li ran ji bil hikbna end deryaeyn mezin ku weke xiyaneta li mirovn peroj t binavkirin, asmana bajarn mna Sine Kirmaan salane 256 roj bi toz in.

Beriya her tit div qeyrann jngeha ran cid bne girtin ev pirs were kirin ku ima li na ku em xwe li gor xwezay biguncnin, em xwezay li gor xwe diguncnin? Herwiha nab abr cuda ji jnge b destgirtin li hember pketin geepdan, asteng b dtin. Tam berowaj, eger abr bi beravgirtina tendrustiay hem qadn civak ney geekirin, felaket karesat diqewimne, her wek titn k niha r didin. Div geln ran bizanibin ku bi her hal hinek rdaw di nava civaka ran de bne hinek hizrandin derketine p ku ji ber encamn wan ev qeyran bne dirz qeltok ketina navbera anda civak xwezay. Berpirsn yekemn n v trajediya jngeha ran, berpirs rvebern v welat ne.

Aryel Koban

Krdistan Stratejik Aratrmalar Merkezi

www.lekolin.com - www.lekolin.org - www.lekolin.net www.lekolin.info - www.navendalekolin.com

 

Parveke

TAGS(ETIKETLER): TIRAJEDIYA  JINGEH  LI  IRAN  U  CARESERIYA  ABURIYA  CIVAKI    

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.