Hostay Daw Y Kurd B
Rportajlar / 21 Haziran 2011 Salı Saat 09:09
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Serok Ensttuya Rojhilatzan ya Akademiya Netew ya Ermenstan Kurdolog Mexsm Xemo, pit merasima li gor kevneopiya zidiyan a s rojan, duh hat veartin.

Serok Ensttuya Rojhilatzan ya Akademiya Netew ya Ermenstan Kurdolog Mexsm Xemo, pit merasima li gor kevneopiya zidiyan a s rojan, duh hat veartin. Xemo beriya ku jiyana xwe ji dest bide, hevpeyvnek dab ANF’.

Nivskar Kurd Xemo ku demek dirj b li ser ziman Kurd xebatn zanst dimemand, bi nexweiya pener re r bi r mab jiyana xwe ji dest da.

Serok Ensttuya Rojhilatzan ya Akademiya Netew ya Ermenstan Kurdolog Profesor Mexsm Xemo di sala 1934’ de li gund obanmaz herma Aparan a Ermenstan ji dayk b. Pit xwendina xwe ya li vir, li Zanngeha Dewlet ya rvan hat pejirandin pit 5 salan bi serkeft zanngeh qedand. Di dema xwendekartiy de, di pika Kurd ya Radoyaya Ermenstan de bjer kir.

Pit ku di sala 1959 de dibistan qedand, b asstan Ensttutuya Zanstn Rojhilat a Lenngrad. Pit s salan derbar Kurdiya Behdn ya Bar Kurdistan de (Bamern, Etru) teza xwe amade kir b doktor. Xemo ji sala 1964’ ve di Akademiya Netew ya Ermenstan de dixebite. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, hevpeyvnek da ANF’ ew hevpeyvn wiha ye:

ZIMAN KURD DE PIRSKRK AMOJGAR (PEDOGOJ) TNE SERERASTKIRIN

We li ser ziman Kurd xebatn girng kirine, hn dikarin ji me re qala pirtkn xwe der bar xebatn xwe y entelektuel bikin?

-Xebatn min ji du aliyan ve girngiya xwe nan dide. Yek ew e; ev xebatn min rovekirina pirs problemn Zimanzaniya Kurd. Ya duwemn; li ser hm ziman Kurd diyarkirina zagonn n wek heta niha di zimanzaniya chan de ne eyan in. Hur irovekirina wan pirsan wan qanunn ku min diyar kirine li ser hm ziman Kurd li gor analzn materyaln ziman Kurd qinyatn ziman Kurd ne. Ewana gelek girng in ji bo hem gelan krhat ne. Ji ber ku Mexsim Xemo derba p ye ku ewiliyeke ewana hr datne. Yek ew e ku wek ber piya ku rzimann Kurd ku li dereke nivsne div bn guhestin. Li ser hm diyarkirinn min rzimann miletan wisa j ya Kurd div bn guhestin, ji ber xelet in.

Ber ewil rziman. Qannn rziman div bi coreyeke din b irovekirin. Ji ber ku ew irovekirinn ku ro di rzimande hene ewana xeleti n. Ji ber wan xeletiyan di ser zarokan de dibistan de runane. Mesela zarok dikare bipirse, bibje iye bend xeber iye hevok, riste. Ev herdu pirs pirsn her girng in di dersdayna dibistanan de. Div zarok, zarokn xwendevan bizanibe bend iye, xeber iye, hevok iye. Bend xebera “ava sar”, “pirtuka hewes”, “qza Kurd” evana bend xeber in. “Nan uk” belg hewes “siyar heps boz”. Evana dsan bend xeber in. L heye, av sar e, qs bedewe, ez diim ew kitab dixwne, ew bez, nan dixwe, ewana hem hevok in. Di aliy rziman de bend xeber iye hevok iye bersiva van pirsan rziman ku ro hene de a hatiye dayn. Niha zimanzann hem welatan de ku Mexsm Xemo neir kiriye bi ziman Rus dixwnin. Bi hezaran ktep hene l zarok nikarin bixwnin wana bigrin bavjin. Ji ber rast nne. iye fikir.

We li ser ziman Kurd we pirtkek bi nav “metodn ser ziman Kurd” nivsandiye, hun hinek dikarin derbar naveroka pirtk li ser gihitina teoriya ku hun gihan de ageh bidin?

-Kitb de nivsiye bend xeber ew e rzeke xeberane ya ku diafire, dibe ji bona behskirina eleqetiya d xeberan. Bo nimone eleqetiya ava sar eleqetiya av sar. Hevok j dibje av sar e fikreke tomer eyan dike. Cumle ew rze cumleyane ku ya ku fikreke tumer eyan dike ye. L iye fikra tomer kjan eleqet hene di orta xeber bend, xeber de ne eyan e. Bona w yek nakev hi zara zarok ji br dike, dikev v guh der die. Teoriya min ceribandiya bi ziman Rus hatiye apkirin. Nan ew di xeber ziman me de heye. Nan ku em dixwin, ku heye hln a k, l wek din nav e j. Nav mirovan nan dide nan j titek nan dide yan nan em dixwin nan dide. L nan re bend xeber e. Ewa nan dide. Heger xeber nav eyane bend xeber nav duxabunek dide eyan e. Nan re ew cureyek nan e.

Heger xeber nav eyane nav mirovan e, bend xeber nav xuyabuneke eyay ne, nav xuyabuneke merivak ye. Zarok dikare bibje xeber zarok dikare bibje xeber dibin di ziman de awa nav eya, l bend xeber nav tip eya varyand eya xuyabuna eya bi hezara bend xeber dibin, bi hezaran ew hezaran bend xeber nav xuyabuna eyan e. Evana xeber yan bend xeber, gelo hevok awa t kirin? Ev j hevok heger xeber dibin awa nav eya, bend xeber nav xuyabunn eya, hevok dibin awa esl buna wan cura. Dema em dibjin ‘nan re’ ew cureyek nan e, l dema em dibjin nan re e em testk dikin ew cure ye .

Di ziman me de xeber dibin weke nav eya, bend xeber dibin weke navn xuyabunn eya, l hevok dibin testqbuna wan curan. Ev teor bna rzimana ziman e. Wisan j rzimana ziman me ye. Niha her di rzimanan de binr tune ye. Ji ber bi ereb ye, ji ber w end di ser zarokan de namne. Cur lnrindina ziman Kurd aliy teoriy de, pratik de i girng heye ev e.

Ez hesap dikim iqas zimanzann chan hene rziman hemu zimanan de got proz bikin, ziman Kurd weke ew qanun ser ziman Kurd ewil hatiye diyarkirin, hesap bikin wek ziman Kurd mecal daye ilm de wek ewana bn kirin. Ev navek bilind ji ziman Kurd re tne.

Ji bo ez v qanun bibnim diviya gelek kur bibim, di zimanzaniy de. Nav s saln 70-80 girt li ser ser rzimana ziman me dixebitim. Metodn taze formaln organizats Kurdan div gaz Mexsm Xemo bikin. Bibjin ka were nan bide. Jiber bi maqale gotaran nabe. Gelek jornaln Kurdan de ez didim i cure ziman Kurd li lteratur bona temamiyn Kurd bn kirin. Rzimana Kurd kjan r buna organzastsiya perwerdekirina rzimana Kurd. Em i cure gereke bi hev ra Kurd ziman bibnin wek qanuna kjan rast e. Qanun heye, rze qanun qanuna ziman heye. Tu dikar bi min re heye. Ga, ka, ka, g k k s cur xebera nan didin. Div rast b nankirin. Ez dixwazim bibjim eva tit gerek e, li kleka hev runin bicivin civnn ziman hur gil b nqakirin. L yn ku tevl ziman dibe Elxan Mem wisan e ziman nizanin.

Pirsgirka her girng a rojanebna ziman Kurd iye?

-Ziman Kurd de problema her etn ew e wek gerek ziman Kurd ve pek zan mijul bibin. Mirovn wisa ne pek zan wek dixtor ku nikarin mirovan biqeliin nexweiyan xilas bikin mirov dimire. Problema her mezin ew e ku di nava me Kurdan de gelek zimanzan hene l nnin. Gaz van mirovan dikin ku ne zimanzan in. Pere didin nizanim kjan mirovan dibjin here Amed. L div ew mirov herin ku bikarin nqa bikin. Div kadroyn ku bikaribin bixebitin hebin. Li vir Ermenstan konferansn ilm tn kirin, mrivn nv xwend tn mirov erim dike hene. L yn mna Elxan diin Kurdistan.

BANDORA ZIMANN BIYAN NIKARIN ZIMAN KURD BIDIN GUHERTIN

Asimilasyona li ser Kurdan bandorkirina zimanan li ser ziman Kurd hun awa dinirxnin?

-Helbet tesra ziman Tirk, Ereb Faris li vir j Ermen heye. L ew tesr nikare ziman Kurd bide guhertin. Gelek pepurde dike pde birina ziman Kurd. Gelek riyn ne ba tne piya ziman Kurd. Gelek epirze dike ziman Kurd. L nikare ziman Kurd ji ber ziman Kurd ziman 30-40 milyon Kurd e. Mirov hene mesela li Ermenistan kilamn me didin xebat.

DIV ZIMAN KURD LI SER HM BEHDN B KIRIN

Tesra ziman ereb ji ber belavbuna dn mihemed ji ber dn slam li Kurdistan tesrbunek ji ziman ereb heye. L dsan sazbenda ziman Kurd ew kuk (ocax) ziman Kurd ku diixule er. Navenda ziman Kurd temamiya nahiya Goran, Kermanah, Mihabat hetan Qamiloy w der tu tit nikare hucim ser ziman Kurd bike. Ji ber her d giran mil Behdinan mil her paqij in di ziman Kurd de. Ji ber w end Kurdn Soran Silmaniy Ermenstan ji hev fam nakin. L bona w yek Konferansa orta miletiy de min rab xeber da. Wek hm ziman Kurd niha iqas zimanzan hene dibjin ziman me y literatur ye. Min cara yekem da eyankirin div ziman Kurd li ser hm ziman Behdn b kirin. Ziman Kurd y hem milet. ji ber ew zarav ji aliy hemu kurmanca ve t famkirin. car Soran qayl nnin wek ziman kurmanc b dayn. Ji bona w dv Mexsm Xemo di dwana ziman de be. Di dwanek de ku ez baxivim. Ji bo ez him bilindbuna ziman diyar bikim.

Standartkirina ziman Kurd awa dikare bibe?

-Zarav behdnana div b hildan wek ziman literaturiy. Grametka me irove kir div li ser qinyat zarav Behdn bn kirin. Di dibistann bilind e. Temam sstem ev b w ev ziman di nav 20 salan de bigehe standbuna xwe. Pirsa ku tu did min di meqeleyek min y Rus de hatiye neirkirin ji ber ez gelek hur li ser van pirsan disekinim sekinme. Ev cilda akedemiya netew de sale carek t neirkirin xebateke giranbiha ye her sal derdikeve. Ermeniyan gelek pay w daye.

LI AMED HIKMETEK LI HEWLR HIKMETEK DIN

Di rojnameya Ermeniyan de hatiye nerkirin. Ji dervey pirsn ilm teor wisan j pirs hatine yn zimanzaniy aliy pratk gelek girng e ji bo milet Kurd. Ev meqele derheqa w yek deye wek ziman cimeta gel Kurd gereke bib xwediy tomer y lteraturiy. Yan na w hd her du ziman dur hev bikevin. W d milet bibin. ji ber ku wisan j ji hev fam nakin. Soran Kurman hev fam nakin. Ew iqas here w dur hev bikevin. Rojnameyek div bi d zimana neir bibe. Mlyonan t xerkirin ji bo pirtkan. Ji bo dakumenta hikumet. W li Amed hikumetek b kirin li Hewlr hikumetek din. Ji hev fam nakin ji bona w yek ji bo qels ney kirin div li ser hm zarav behdnan ji bo herduyan famdariye bila zarav Behdnan be. Ez nabjim bila zarav obanmaz gund me be. Ez dibjim wisan e. Zarav Behdnan bila bib hm ziman Kurd milet git. W dem w li ser mezel min zr bikin. Kurd wer. Ji bo ev pirtka min ya li ser diyarkirina tpn Kurd ji Fransa, Elmanya gelek cihan p hesiyan e hatine. Gotin esse divm wergernin ziman Frens.

Hn her zde di kijan waran babetan de ziman Kurd xurt dewlemend dibnin?

DEWLEMENDIYA ZIMAN KURD

-Ziman Kurd ji bo neweta Kurd gelek aliyan ve dewlemend e. Dizan ima. Ziman her miletek ikl w cimet ye. i cure cimet heye ziman w ewqase. Zde na. Kmya, fiz wek din. Ziman ngilz hene kultir mezin hene derheqa tErmenolojya fizk de. Fizk ji bona me pde neye. Kmya pde neuye gelek dereceyn lm de pde neye. Ji bona w helbet niha aliy teknk de ngilz dewlemende yan Kurd. L jibona me Kurdan zimanme gelek dewlemende behre . Ji bona w j ji ber ew qase ziman iqas Kurd hene.

Kurd j kar xwe dizanin. Ji bo ziman bibe ferm di mecls de deng xwe gelek partiyn Kurdan bilind bikin bibjin ew qas milt me gelek e. Ger mecls qayl bibe w bidin yan zehmet . Gel j div name binivse ji bo organza ngilz ya orta miletiy ya Bruksel binivse bibje bi milyona Kurd hene. L ji ber Tirkan re dest nade ji ber ku Kurd dibje ez naxwazim dersa te bidim ez dixwazim hikumeta min hebe. Oftonomiye Kurd j bibe w tirkiye niv bibe. i dewlemend hene di Kurdistan de ye.

Hun dikarin ji me re hinek qala asta wjeya Kurd bikin, hinek ji me re irove bikin? Asta roja iroyn ava dibnin ji bo pketina wjeya Kurd i pniyaran dikin?

ASTA WJEYA KURD

-Edebiyata Kurd ya ro hirmeteke ji bo cimeta me. Ehmed xan mem zn. Qmet nivsandina w nagehij qmet mariyant cimet. Folklora me dewlemende, aliy sitla me de. Gelekin tragetya lteratura Sovyet, ilahiya Ermeniyan. Dema ya Kurdan dixwnin dibjin ev e Ermeniya yan Kurd e. Mesela tragetya hejara gelek hindikin. Tragetya lteratura miletiy. Wek lteratura me yan eleqetiy lteratura me ya Ermen bi hevve girday ye. Edebiyata Kurd pdeuye niha l gelek pirmitv, geleke l aliy ziman de noksan e. Div mirovn aqil binivsin. Li Sovyet, Ermenstan k ji diya xwe dib dixwest poyet (helbestkar) binivsta l nedib. Gelek poyetn me hene. L ne poyent in. Gelek pirtukn wan hene l ne nivskarin. Li vir ten na li gelek cihan wisan e.

merem niyeta min ewe ku ez bi metoda xwe ya teze rzimana ziman Kurd wek bi min re hebuye. Teoriya cuml bend xeber bi ziman Rs neirbune. L awa wek ktb awa min Rzimana Kurd bi metoda xwe ya Kurd min kir di emr xwe de ez bigehim niyet merem xwe. ixulek gelek mezin e. L niha na ji ber dijmin min gelekin li vir dijmin zimanzana gelekin li vir. Mirov nikare rexney xwe bike. Gelek hene ji min hez nakin kurmanc me j.

Titn ku min dixwest ez bibjim min hemu gotin.

Mexm Xemo K ye?

Serok Bea Kurdzaniy li Esttuya Rojhilatzaniy ya Akademiya Ermenstan ya miletiy dktor lmn flolog Profesor Mexsim Huseyn Eliy Xemo 7’ lona sala 1934’an li Ermenstan li naveya Aparan li gund Avn (obanmaz) t din. Pit li dibistana gund inar-Saxkahovt li sala 1951’an de nz salek wek katib wra gund Elegez amuvana bik dixebite. Pit w di sala 1954’an de di Fakulteya Zimann Biyan li Zanngeha Yrevan a dewlet de t pejirandin di sala 1959’an de zanngeh diqedne.

Di nav saln xwendin de Mexsim Xemo wek du salan (1958-1959) li Radyoya Komteya Ermenstan de wek dktor axaftina Ziman Kurd kar dike. Li heman dem di van van du salan de j Yrvan mehela Sartaq li dibistana 47’an dersxaneyn ziman Kurd de ji bo zarokn Kurd tekl dike li wir dersn Ziman Kurd dide. Pahza sala 1959’an li Lnngirat de ji bo asprantura Estutuya Rojhilatzaniy t qebulkirin, li gel w dersa Ziman Kurd dide Kurdzann ciwan. Sala 1962’an de Aspiranturay xilas dike, dsrtiya xwe bi ser nivsa “ Zaraveya Kurdn Behdnan li Kurdistana Iraq (bamern Atr” dinivse di sala 1966’an v xwey dike di pileya kanddad zanstn flologyay distne.

Ji sala 1964’an heyan niha Mexsm Xemo wek xebatkar zanist li Bea Kurdzaniy ya Estutuya Rojhilatzaniy li Akademiya Ermenstan a Zanst de dixebite. Di saln 1964- 1981’an de xebatkar zanistiy biuk buye, saln 1981-195’an de xebatkar zanistiy mezin, saln 1995-2004’an de xebatkar zanistiy p b.

Mexsm Xemo sala 1990’ de dsrtiya xwe bi sernivsa “ Binaxd Frazolojiya Ziman Kurd” li bajar Moskovay de amade dike di dereca doktor zanstn flologiya y distne. L sala 1997’an wek profesor t qebulkirin.

Di nav saln xebatn zanist de profesor Mexsm Xemo xwendevan pnsa bi ber bereket bye nz 120 pirtk gotarn zanst nivsne, evana bi end zimanan ( Kurd, Rus, Ermen) hatine apkirin. Ji karn girngtirn n Mexsim Xemo “ferhenga Kurd-Rusiye Frazbend (frazlog), “Zarav kurdn Behdnan li Kurdistana Iraq, “Ziman Kurd lteratra, Binaxd Frazoloiya Ziman Kurd”, “Problema dfinsiay zimanzaniy da, Riya Sazbna Ziman Kurd hemmiletiy lteratur”, Problema Prozsa Sazbna strktra ziman bal merivaye”, problema daxwaz zimanzaniy da” ye.

Di Zanngeha Yrevan a dewlet bi navan Fakulteya Rojhilatzaniy de Profesor Mexsim Xemo tevah saln 1968-1975’an de wek mamostey Ziman Kurd xebitiye. Sala 1993-2000 li Zanngeha Yrvan Fakulteya Kurdzaniy de wek dkan “ Davt Anhaxt) xebitiye heman dem dersn ziman kurd daye.

Profesor Zimanzan Mexsim Xemo ji sala 1995’an heya niha li Enstutuya Rojhilatzaniy ya Akademiya Ermenstan li wek Serok Bea Kurdzaniy xebat kiriye.

Profesor Zimanzan Mexsim Xemo bedar gelek konferans, sempozyom civnn zanist bye w derbar problemn zimanzaniya kurd de nrnn xwe aniye ziman.-ANF

Hln Cd – Rahm Yagmr

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info

Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.