Bayik: mha nkarkirina Kurdan Bi Lozan Dest P Kir-1
Rportajlar / 08 Şubat 2011 Salı Saat 13:13
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Endam Konseya Serokatiya Rvebir Ceml Bayik derbar droka komploya navnetew ya li dij qirkirina Kurdan dest p kir vegot diyar kir

Endam Konseya Serokatiya Rvebir Ceml Bayik derbar droka komploya navnetew ya li dij qirkirina Kurdan dest p kir vegot diyar kir “Roja 15 Reemiy (Sibat) di droka gel me droka tevgera me de rojeke re e.” Bayik got; “Heyan ku tkona xwe bi ser xistin, nzkatiya wan ji Kurdan re li ser v tifaq meiya, nzikatiyn wan ji Kurdan re ne li ser siyaseta nkar mhay b. Kurd qebl dikirin tifaqa Kurdan j ji bo xwe bingeh werdigirtin.” Bayik bal kiand ser Peymana Lozan diyar kir ku ‘Poltkaya mha nkarkirina Kurdan bi Peymana Lozan pit w dest p kir.

Me pvajoya komloya (planger) ku ji sala 1925’an ve heya niha li ser gel Kurd hat meandin, dsa di pit van komloyan de kjan hz hebn, di drok de ev komplo awa pketin, komploya ku di sala 1999’an de li hember Rber Gel Kurd Abdulah Ocalan hat pxistin, sedem armancn v komploy i bn, helwestn gel Kurd li hember van komployan awa b, bi taybet j tevgera azadiya gel Kurd bersivek awa da v komloy; Endam Konseya Serokatiya Rvebir Ceml Bayik pirsiyar kir.

*Hn rewa Tirkiyey ya di navbera sala 1916-1921’an dsa nzikatiyn Tirkiyey bi Kurdan re awa dinirxnin?

-Roja 15 Reemiy (Sibat) di droka gel me droka tevgera me de rojeke re e. T zann ku dewleta Osmaniyan belav bib, Anatoliya ji gelek aliyan ve hatib dagirkirin, that terak di er chan de wenda kirib derbe xwarib. Neteweya Tirk li ser belavbna Osmaniyan dixwest ku dewleteke n ava bike. Ji bo ku dewleteke n ava bike, pwst bi tkonek heb. Ji bo ew tkon p bikeve, ser bikeve encam bigire pwst b hem di hundir de hem j li derve hin tifaq pk bianna. Eger ev p nexistana nikarbn di w belavbn dagirkirin de tkonek p bixne, encam werbigirin dewletek ava bikin.

MSTAFA KEMAL DT KU BI FERASETA THAT TERAK NIKARE DEWLETEKE N AVA BIKE

Li hundir bi Kurdan, slam Sosyalstan re tifaq bikirina. Li derve j bi Sovyt dsa bi nglzan re pwend tkil bikirina bi v bikarbin ku w tkon p bixin encam wergirin. Dervey v, ne gengaz b ku tkon p bixnin bighjin encam. Mstafa Kemal dt ku bi feraseta that Terak nikare dewleteke n ava bike. Jixwe that Terak li gel Elmanan ketib er Chan y Yekem di encama w de Osman tk bn, belav bibn Tirkiye hatib dagir kirin. Ew siyaset flas kirib bi v siyaset nekarb tkonek p bixne encam werbigire. Ji ber v yek Mstafa Kemal bi Kurdan, slamiyan sosyelstan re tifaq esas girt.

Di v tifaq de her zde girng da tifaqa bi Kurdan re. L derve j hem bi nglz hem j bi Sovyetan re tkiliyn xwe bi p xistin. Xwestin ku ji nakokiyn derve j sd werbigirin, ji bo ku bikaribin ji her kes alkariy wergirin. Ji bo ku v tkon bi ser bixin, pewistiyn wan her zde bi Kurdan heb. B Kurd j nikarbn encam werbigirin. Dema ku Mstafa Kemal dest bi tkon kir, ger mirov ba binre di ser de li Kurdistan ev tkon dest p kir alkariya Kurdan wergirt bi v yek tevger p xist. Di sala 1919’ an de dema ku ev tevger hate destpkirin li Kogir y j Kurdan rapernek p xistin.

*Di w dem de nzikatiya dewleta Tirk raperna Kogir re awa b?

NZKATIYA WAN JI BO KOGIR BI HESAB KITAB B

-Di wan deman de pdiviya Tirkiyey bi Kurdan heb. Ji ber v end nzikbnn wan ji raperna Kogir re bi hesab ktab b. Bi teqtk nzk v rapern bn nexwastin navbera xwe Kurdan xera bikin. Di hin milan de n ser raperna Kogiriy piya serhildan girtin, hin kutin j pk ann, l bel di wan ert mercan de nikarbn Kurdan nkar mha bikin jinavbirin esas wergirin. Ger ev plan danbna piya xwe nedikarn xwe ji w belavbn bifilitiyana dewletek netewey ava bikiribana. W dem d derbeyn hn mezintir bixwaribana. imk ji drok j encam derxistibn, keng bi Kurdan re tifaq kiribn w dem xwe ji nava metirsiyan (talkan) derxistibn encam wergirtibn. L keng navbera wan Kurdan xera bib w dem j derbe xwaribn. Ev rastiy gelek ba dizanbn.

Di dema Raperna Qogir de j di reweke gelek xeter de bn. Eger tifaqa xwe bi Kurdan re winda bikirana pitgiriya Kurdan winda bikirana w dem nikaribn encaman j wergirin. Lewra gelek bi hik nen ser serhildana Kogiriy, xwestin ku serhildana Kogiriy weke pirsgirkeke mezin nan nedin, ji ber v bi lezgn areser kirin. Ji ber ku tifaqa bi Kurdan re girday v yek b.

KURD DI MAKEZAGONA 1921’ DE DIHATIN QEBLKIRIN

Heyan ku tkona xwe bi ser xistin, nzkatiya wan ji Kurdan re li ser v tifaq meiya, nzikatiyn wan ji Kurdan re ne li ser siyaseta nkar mhay b. Kurd qebl dikirin tifaqa Kurdan j ji bo xwe bingeh werdigirtin. Ji ber v di sala 1921’ an de dema makezagona bingehn a Tirkiyey hat amedekirin, nkarkirina Kurdan tde tineb. Ne ten Kurd hem neteweyn din j di v destra bingehn (makezagon) de dihatin qeblkirin.

Di destra bingehn ya 1921’ an de bingeha dewleta Tirkiyey hat avtin pxistin. Di v destra bingehn de hem geln ku di bingehdanna dewleta Tirkiyey de cih girtin di nav v destra bingehn de cih digirtin. Di v destra bingehn de nkara gel Kurd neb, berovaj v yek gel Kurd weke netewe t qeblkirin pejirandin. Hem netewe geln din j qebl dike.

DI SALA 1922 DE PARLEMENTOYA TIRKIYEY DE MAF DIYARKIRINA KURDAN HEB

Di sala 1922’ an de di Parlamentoya Tirkiyey de, ji bo Kurdan maf diyarkirina arensa xwe dihate nasn, hem j bi hijmareke mezin ev hate pejirandin (qeblkirin). Pit w j di nav gotinn Mstafa Kemal de nkara Kurd nne, berovaj v Kurd t qeblkirin otonom xweser tde hey e. Ev rast heya sala 1923’ an j berdewam dike.

PEYMANA LOZAN

Di sala 1923’ an de Peymana Lozan b. Di Peymana Lozan de hm bingehn dewleta Tirkiyey hat diyarkirin; karekter snorn v dewlet diyar kirin. Bi peymana Lozan dewleta Tirkiyey di qada navnetewey de xwe dida qeblkirin hzn navnetewey j bi v tifaq dewleta Tirkiyey naskirin. Ji ber v di sala 1924’ an de li ser Peymana Lozan destra bingehn ya Tirkiyey hate p xistin. Heta wan deman j di siyaseta dewleta Tirkiyey de mha nkarkirina Kurdan tine b. Tirkiye di belavbna Osmaniyan dagirkirina axa Osmaniyan de tkonek da meandin di v tkon de dewleta Tirk hate avakirin, ew bi tifaq, alkar tkona Kurd hat avakirin. Ev rastiyek e.

Keng ev tkon bi serket di peymana Lozan de tifaqek pk hat dewleta Tirkiyey di qada navnetewey de hat nasn pejirandin nde di sala 1924’an de destreke bingehn a n dewleta Tirk p xist. Di v destr bingehn de d jinavbirin, nkar mhakirina Kurdan bingeh hat wergirtin. Di v destra bingehn de cih nedan Kurdan Kurd dervey v destra bingehn hitin. Sedema v j avakirina dewletek netewe b.

Neteweyek bi nav Tirk dihat avakirin cih nedidan neteweyn din. d ji bo xwe, girng nedan tifaqn hundir. Tifaqa bi Kurdan, slam sosyalstan re terk dikir dest j berdidan. Tifaqa xwe bi Sovyetan re ber bi tifaqa nglistan ve dibir p dixist. Tifaqa xwe ya bi Sovyetan re j xera dikir. Ji bo xwe sstema modernteya kaptalst (njeniya sermayeger) esas wergirt. Ji ber ku bi peymana Lozan re ligel ngilz pergal runitin bi wan re tifaq pk ann. d ji bo xwe sstema njeniya sermayeger bingeh werdigirtin. Her wiha d pdiviya wan bi Sovyet, Kurd, slam sosyalstan nemab. Li gor pergala kaptalzm (sermayegeriy) jiyanek, andek civakek dihat avakirin pxistin. Div di nav v and pergal de hem reng, cdah neteweyn din bn helandin. Ji ber ku ten li ser nijad neteweyek jiyan dihat avakirin.

SIYASETA NKAR MHAY YA KU BI LOZAN PIT W DESTRA BINGEHN YA 1924’AN RE T PXISTIN

Ji ber ku that Terak di er Chan y Yekem de winda kirib, Mstafa Kemal li gor xwe xetek p xistib, lewra rola that Terak heya sala 1924’an km e. Weyna (rol) that Terak pt destra bingehn ya sala 1924’ an nde derdikeve hol mezin dibe. Siyaseta that Terak li Tirkiyey serdest dibe d ew Tirkiyey bide meandin rvebirin. Siyaseta that Terak avakirina netewe-dewlet digihje hev, ji ber v w giraniya siyaseta that Terak di Tirkiyey de biba. Yn ku piya v pergal siyaset asteng bikin w Kurd bin. Ji ber v end w Kurdan ji xwe re bikin hedef, w bixwazin ku Kurd Kurdistan ji her al ve ji hol rabikin. Siyaseta nkar mhay ya ku bi Lozan pit w destra bingehn ya 1924’an re t pxistin, beriya w siyaseta mha nkar neb; ango pvajoya siyaseta mha nkar di wan deman de dest p dike.

Pit destra bingehn ya sala 1924’ an r li ser Kurdan t pxistin, gelek kiryarn mna komkuj, kence, girtin pk tn her titek bi nav Kurd Kurdistan t qedexekirin. Di wan deman de d k xwed li Kurd Kurdistan derbikeve div b girtin, damkirin, bikeve girtgehan kence l b kirin. Ti tit div bi nav Kurd Kurdistan tinebe; ji ber ku Kurd dervey destra bingehn mane. Kurd d dervey zagon ne, nazagon ne pewist e ji hol b rakirin. Eger (heke, ger) sala 1925’an heya sala 1940’ li Kurdistan pxistina komkuj qirkirinan, hem di encam v siyaset de p dikevin.

*Ji n ve avakirina dewleta Tirk ya saln 1924’an nzikatiyn wan ligel Kurdan, rola ngltere ye? Di roja me ya royn de poltkayek n der bar pirsgirka Kurd de t diyarkirin hn nzkatiyn DYE, nglter sral awa dinirxnin?

DI DAMEZRANDINA KOMARA TIRKIYEY DE ROLA NGLSTAN

-Parekirin (dabekirin) parvekirina Kurdistan di destpk de bi tifaqa Qesra rn pk ann. Her iqas Kurdistan bi v peyman bib du pare j, bea ku di snorn Sefewiyan (ro ran e) de may beeke bik b, bea bingehn ya mezin di deste Osmaniyan de ma. Pit Peymana Qahrey; ngiltere Frensay Kurdistan careke din dabe kirin. imk di er Chan y Yekem de bi bloka ngilz Frensay chan careke din li gor pergala njeniya sermayeger ristin bi r xistin hevsengiyeke n li dar xistin. Ji bo v j Rohilata Navn li gor berjewendiyn pergal bi r xistin, ev yek bi Tifaqa Qahrey pk ann. W dem Kurdistan j di aroveya berjewendiyn xwe de ji n ve wandin bi r xistin; tevahiya Rojhilata Navn ji n ve bi r xistin; ji ber v end j Kurdistan let bi let pere pere kirin.

Esas parebna Kurdistan bi tifaqa Qahrey b. W dem Kurdistan kirin ar be her beek w j kirin di bin xizmeta dewletek de. Yn ku Kurdistan pare kirin Frens nglz bn. ngilzan ev siyaset dan meandin. Bi tifaqa Qahrey, ngilzan giraniya xwe di Rojhilata Navn de saz kirin. Tifaqa Qahrey j, bi siyaset ango statkoya ngilzan hat p xistin. Dema Rojhilata Navn wandin hevsengiyn n kirin, w dem cih nedan Kurdan. Kurd nkar kirin; mhakirina Kurdan wek bingeh wergirtin.

DEWLETN DAGIRKER SIYASETA NAKR MHAY JI FRENS NGLZAN WERGIRTIN

Dewletn dagirker, ew siyaseta nkar mhay ji Frens nglzan wergirtin xistin pratk di pratk de p xistin. Serk serperitiya pergal (sstem) nglzan dikir, ji ber v sstem pitgir da siyaseta nkar mhay. Ger ku dewletn dagirker wek Tirkiye, ran, Suriye Iraq li ser Kurdan siyaseta mha nkar b snor meandibin, ji ber sdwergirtina v sstema ngilzan serk dikir e dagirkern herm j ji w sstema han kelk wergirtin. Heke wisa nebya wan nikarbn, ew siyaseta qirkirin jinavbirin li Kurdan wisa b snor bidana meandin.

Dema ku Osman belav bn Tirkiye hat dagirkirin Mstefa Kemal tifaqa bi Kurdan re li hember w tevgerek p xist, w dem ji bo xwe snorek danbn digotin; ‘Msak Mill’ di msak mill de Kerkk Msil j heb. Di Msak ml de Kurd j hebn. awa ku bi peymana Qesra rn de Kurdistan bib du be, di Msak Mil de j careke din Mstefa Kemal li Kurdn ku di nava snorn Osmaniyan de mabn, xwed derdiket. Ji ber v Msil Kerkk xistibn di nava Msak Mil de. Kurdistana ku dervey Sefewiyan (ran) mabn careke din l xwed derdiketin. Ji ber v Mstafa Kemal digot; ‘tevgera ku em p dixnin ya Tirk Kurdan e’. Wate, welat, parlamento dewlet aku em ava dikin ya Kurd Tirkan e. Ji ber v end di Kurdistan de dest bi kongre tkon kir. Kurd hn di destpk de li gel Mstafa Kemal cih girtin. Ji ber ku Mistefa Kemal cih dida Kurdan. Wiha ev tevger p ket heta Pymana Lozan.

*ima heta Lozan?

-Ger mirov ba binre, heya Peymana Lozan dest ji Kurdistan ango Kurdan berdan, li hol tune b. L bl bi Peymana Lozan re dest ji Msil Kerkk hate berdan. Dest ji Kurdistana ku ro di nav snor Suriye Iraq de may, hate berdan. Ev ne bi daxweziya M. Kemal Kurdan b. Ev yek, nglzan bi Tirkiyey Mustefa Kemal dan perjirandin. ngilzan didt ku Kurd ne rihet in, nerehetiya Kurdan j ji ber Peymana Lozan de cih nedana Kurdan dihat. Nemaze di destra bingehn a sala 1924’ an de hatib avakirin de j Kurd nebn. Ew destra j li ser bingeh Lozan hatib p xistin.

HETAN PYMANA LOZAN J KURD HZA TIFAQ BN HER TIT BI NAV KURD TIRKAN DIHATE PXISTIN

Hetan Pymana Lozan j Kurd hza tifaq bn her tit bi nav Kurd Tirkan dihate pxistin, l bi destra bingehn a 1924’an re Kurd dervey makezagon hatin hitin. Kurdan j ev rastiya dtibn dizanibn d hedef in. Ji ber ku d neheq li wan dihat kirin, maf wan nedihat dayn dihatin nkarkirin. Ev j r li ber jinavbirin mhakirina Kurdan vedikir. ngilzan ev nerehetiya Kurdan dtibn li dij Tirkiyey didan ixulandin. Kurd li hember Tirkan weke gef tehddek bi kar diann. Ji Tirkan re digotin, ‘heke hn daxwaziyn me qebl nekin, w dem em j alkariya Kurdan bikin’. Bi v tehdt dikirin. Lewazbna Tirkan j di v war de heb, ji bo ku nglz alkariya Kurdan neke tevgerek Kurd p nekeve, Tirkiyey daxwazn nglzan ango y sstem qebl dikir. Daxwaza pergal j ev b; yek tkiliyn xwe bi Sovyetan re qut kirin ji wan dr ketin, bi v yek j ligel pergala njeniya sermayegeriy (sstema modernteya kaptalst) cih girtin. Ya dn j dest ji Kurdan berdabn. Wate, dest ji Msil Kerkk berdabn. Tirkiyey j xwestek daxwaza nglzan qebl kir. Ji ber v end xwediy Msak Ml derneket, li Msil Kerkk xwed derneket dest j berda. Bi v j daxwaziyn ngilzan pk an. ngilzan j bi Pymana Lozan Tirkiye qebl kir.

Di nzkbna ngilzan de Kurd qeblkirin tineb, ji bo daxwazn xwe pk bnin Kurd wek antaj bi kar diann. Kurd weke kart di herem de bi kar diann, li dij dewletn dagirker Kurdistan. Ji bo herem bikin jr xizmeta xwe bi awayek textk nz Kurdan dibn. Di hinek waran de nzk hinek tevgeran Kurdan dibn, sedem v nzikbn j ew b ku dewletn dagirker bikin jr xizmeta xwe daxwazn xwe bi wan bidin qeblkirin. Ne ku ew tevgerana ango Kurdan qebl dikirin li gor w nzik dibn. Bi temam li gor berjewendiyn xwe nzk dibn.

Di siyaseta modernteya kaptalst de Kurd nne, berovaj v ew heb ku w awa Kurdan bikin jr xizmeta xwe, awa herm bixin jr xizmeta xwe. Nzkatk wisa heb. Hin caran nzk Kurdan bne hin caran j nzk dewletn dagirker n herem bne, xwestine di herem de hem Kurdan hem j van dewletan bi r ve bibin (dare bikin), dare kirine. Di encam de xwestine hemyan j near xwe bikin bikin di bin xizmet xwe de.

Pit ku Kurd li xwe xwed derketin, li dij qirkirin derketin, ji bo w tkoiyan, ji bo xwe nirx ava kirin nde pergala njeniya sermayeger (modernteya kaptalst) dt ku nikarin mna ber Kurdan mha nkar bikin, ev siyaset d namee, ji ber ku Kurdan ev siyaset vala derxist p kir; w dem near man ku Kurdan qebl bikin. L Kurdan weke miletek, neteweyek, gel qebl nakin. Dibjin, ‘Kurd hene, ber j hebn, l niha weke gelek nn in; di asta kes exsan de Kurd hene’. Ji bo v j dibjin; heq miletebn ji bo Kurdan nne, l maf takekes hene. Yan maf takekes yn demokratk ji bo Kurd hey e. Niha siyasetek wiha dimenin. Ev siyaseta j t v watey; siyaseta ber di ert mercn n de careke din pk anne. Di rasteqn bingeha xwe de dsa siyaseta nkar mhay esas wergirtine. Ji ber ku Kurdan li hem qadan tkon p xist ew siyaseta klask ya ku Kurd qebl nedikir, ya ku mha jinavbirin digirt ber xwe bingeh her tit, dtin ku flas kir nema dimee, d Kurd bne hz near man ku di siyaseta xwe de guhartinan bidin ava kirin. Ev guhertin j ne ji ber ku Kurd qebl dikin, maf vna wan nas dikin. Kurdan weke takekes qebl dikin, dibjin; ‘Di v arov de maf takekes hey e, ew j bi demokrasiy maf mirovan areser dibe, em dikarin pirsgirka Kurd j bi v away areser bikin’.Siyaseta niha bi r ve dibin, ev e.
evn Murad Bngol- Medya Drsm-

TBIN: Ev hevpeyvn w sibe derbar sergotarn jrn de bidome

- ‘Komploya Kesk’ ya hikmeta AKP’

-Komploya Navnetew an j ‘Roja Re’ 15’ Reemiy

-Gel Kurd li hember v helwest tkoneke awa bide raberkirin?

Navenda Lkolnn Stratejk a Kurdistan

www.navendalekolin.com www.lekolin.org -www.lekolin.net - www.lekolin.info

Parveke

TAGS(ETIKETLER):  

Bu Yazya Henz Yorum Eklenmemi.